In the beginning...
Laten we eerst eens kijken naar de vroegste geschiedenis van de Sevillanas. De aard van elk fenomeen kan altijd het best worden geopenbaard door te kijken naar de oorsprong, het ontstaan en de ontwikkeling er van (Vygotsky en Hegel). Om te weten wat iets is moet je kijken naar hoe het zo is gekomen te zijn.
De Sevillana zoals die vandaag de dag bestaat kent een ontwikkeling met vele verschillende invloeden. Net zoals dat geldt voor de flamenco in zijn totaliteit. De geboorte van de Sevillanas is mede onderdeel van de ontwikkeling van de flamenco in Andalucía. Klik hier voor een goede beschrijving van de ontwikkeling en geschiedenis van de Flamenco. door Paco Sevilla. Vertaald uit het engels door David Bos, bijgestaan door Marlies Jansen.

Voor wat betreft de huidige Sevillana kunnen we stellen dat die grotendeels voorkomt uit de Seguidilla Manchega (een traditionele dans en dichtvorm). Zelfs in feite daaraan gelijk is. Sommige Andaluciers volharden nog steeds in die term omdat ze (nogal terecht) van mening zijn dat de stad Sevillana zich deze muziekvorm onterecht heeft toegeëigend. De Seguidilla bestond al veel langer dan de term Sevillana en werd in heel Andalucía beoefend.

De Seguidilla

In elk artikel over het ontstaan van de Sevillana is men het erover eens: De Sevillana wordt vooraf gegaan door de Seguidilla. Eerlijkheidshalve moet ik bekennen dat ik niet weet of er nu werkelijk een verschil is. Getuige ook een gesprek dat wij hadden met de zanger Eduardo Gorracho uit Huelva. Nogal geagiteerd vertelde hij ons dat hij nooit Sevillanas zong. Nee; altijd Seguidillas! En uit de tekst van de officiële site van de Junta de Andalucía over traditionele Andalusische muziek: horen we: de seguidilla gaat vooraf aan de sevillana of: más correctamente Una seguidilla es una sevillana. (correcter is te zeggen de een seguidilla ís een sevillana. Wat in ieder geval wel duidelijk is is dat op een gegeven moment de naam is veranderd. Vervangen. De term Sevillana raakte pas in 1847 in zwang. Op het moment dat dat gebeurde was waarschijnlijk dat wat toen Seguidilla genoemd werd gelijk aan de huidige Sevillana.
Maar wat is dan een Seguidilla en vooral Hoe is die ontstaan?
De volgende omschrijving van de Seguidilla vinden we in de Winkler Prins online:
seguidilla (Sp., v. seguir = volgen), Spaanse muziek- en dichtvorm, die in vele varianten voorkomt. In de volksmuziek is het een dans in driedelige maat, begeleid door gezongen copla's , gitaren en castagnetten . Men onderscheidt de matig snelle opgewekte seguidilla manchega (waarschijnlijk de oorspronkelijke vorm, reeds door Cervantes beschreven), de energieke seguidilla toleada, de statige seguidilla bolera en de langzame melancholieke seguidilla gitana (of playera). Iedere strofe wordt voorafgegaan door meestal vier maten in het karakteristieke castagnettenritme. Met dit ritme kwam de seguidilla ook in de kunstmuziek (Albéniz; Glinka); zeer bekend werd de seguidilla in de eerste acte van Bizets Carmen.
De seguidilla is ook een van de meest verbreide dichtvormen , vóór de 17de eeuw een strofe van vier regels, afwisselend rijmloos en assonerend, in de 17de eeuw uitgebreid met een drieregelig refrein (estribillo), dat evenals de vierregelige copla bestaat uit afwisselend vijf en zeven lettergrepen; in de copla assoneren de tweede en de vierde regel, in de estribillo de eerste en de derde. Het rijmschema van het gedicht is dus: x a y a/b z b.

Seguidilla?

Hoewel deze omschrijving heel aardig is, en voor iedereen die Sevillanas danst (zingt of speelt) heel herkenbaar zal zijn, zijn er toch een aantal onoverkomelijke haken en ogen aan.
Er wordt een onderscheid gemaakt tussen de term Seguidilla in de volksmuziek en de Seguidilla als dichtvorm. Hoewel dans en dichten twee heel verschillende dingen zijn is het toch niet correct om ze als twee verschillende fenomenen te zien. Het is niet als met “Bloem” (betekenis 1: gemalen tarwe en betekenis 2: ding dat groeit en geurt in de tuin.) Het zijn in het geval van de Seguidilla twee fenomenen die zich gezamenlijk ontwikkelen. Die in feite een zijn.
Een ander probleem is bijvoorbeeld de klakkeloze overname van de term die Bizet aan een lied in Carmen heeft gegeven. Wie de opera Carmen enigszins kent alsmede weet hoe een Seguidilla (of Sevillana) klinkt zal het met me eens zijn dat er niet veel meer overeenkomst is dan dat de naam Seville (dat is Frans voor Sevilla) in de tekst voorkomt en een driekwarts maat is. Mooi lied hoor daar niet van, maar een Seguidilla is het niet!
The seguidilla (“Près des remparts de Séville”), for example, was Bizet's own creation. In some rhythmic and melodic features it is hardly typical of the form, but it is very much within the spirit of the law in its dancing character, guitar-like accompaniment, ambiguous tonality (or modality), and vocal melismas.
Dat dat hier (onder volksmuziek!) wordt opgenomen als een beroemd voorbeeld van een Seguidilla is een bewijs dat de toepassing van de term Seguidilla niet altijd zuiver is en gebruikt wordt door kenners van maar een kant van de zaak. Bijvoorbeeld door kenners van klassieke Spaanse muziek.

Alle klassieke definities van Seguidilla voldoen niet. Vooral omdat de term Seguidilla vooral gebruikt wordt voor het beschrijven van een fenomeen in ontwikkeling. De Seguidilla is niet of een dans, of een muziekvorm, of een gedicht met een vast rijmschema. Het is een culturele synthese van verschillende expressievormen die zijn uniekheid dankt aan de gezamenlijke ontwikkeling ervan. De Seguidilla was er niet zomaar, met een vaste structuur en een rijmschema en bijbehorende danspassen. Wat meestal beschreven wordt is een tussenfase met veel uitzonderingen. Voor een werkelijk begrip van de genese van de Seguidilla moeten nog verder terug. Terug naar het allereerste begin.

Vroegste geschiedenis

Tot + 700 na Chr.: Grieken en Romeinen

Van Griekse danseressen en Gaditaanse schonen

De Grieken
Rond 550 VC beheersten de Grieken zuid-Spanje. Griekse kunstwerken tonen dansers met arm- en lichaamshoudingen die veel lijken op die van Spaanse dansers van tegenwoordig, met castagnette-achtige instrumenten, en handklappen ter begeleiding van de dans. Veel Spaanse volksdansen kunnen tot de Grieken herleid worden. Het is ook waarschijnlijk dat zij de zogenaamde Phrygische toonladder in Spanje geïntroduceerd hebben.

De Romeinen
Tussen 201 VC en 406 NC was Spanje deel van het Romeinse rijk. Cadiz heette toen Gades en de inwoners Gaditanos (zoals die vandaag nog worden genoemd), Romeinse literatuur spreekt van de cantica gaditanae, de liederen van Gades, waarvan sommigen denken dat het de voorgangers zijn van de jarchas en de zambras van de Arabieren toen die later Spanje bezetten. Deze liederen waren zeer populair in Rome, evenals de vrouwen van Gades, die dansen op het ritme van crotalos (bronzen castagnettes) en handgeklap. De Romeinen introduceerden de kithera (cithara) , een vorm van de citer, die later tot de guitarra latina (klein gitaar-achtig instrument met vier sets dubbele snaren) zou ontwikkelen.

Smeltkroescultuur

De bijzondere cultuur van Andalucía waarin op een bepaalde tijd (tot 1492) arabieren, christenen, zigeuners en joden samenleefden is essentieel geweest voor de wording van de Andalusische cultuur.

In de tijd waarin geletterdheid was voorbehouden aan de adel en de geestelijkheid lag in de dicht en muziekkunst de nadruk op het ongeschreven karakter. D e orale traditie. Bepaalde rijmstructuren waren in de tijd van het ongeschreven woord een hulpmiddel om een tekst of gedicht te kunnen onthouden. (Ditzelfde geldt trouwens min of meer ook voor danspassen.) Een vaste structuur maakt herhaling en herinnering makkelijker. Zoals bij alle muziek uit die tijd (zeg tot en met de middeleeuwen) is het vertellen van verhalen, of het voordragen van gedichten in een bepaalde structuur, belangrijk. Het ontstaan van de Seguidillas moeten we in dat licht zien.

Jarchas: de Mozarabische oorsprong

Het zuiden van Spanje kent een unieke smeltkroes-cultuur in de vele jaren van Moorse overheersing. In een prachtig stukje van de wereld, leefden samen (onder Arabische heerschappij) joden, christenen, zigeuners en natuurlijk ook moren. Dat alles onder de Andalusische zon en voelbaar dicht bij de kust van Afrika. We kunnen ons nu natuurlijk nauwelijks een voorstelling maken van hoe het leven daar toen was. De overblijfselen (in kunst (keramiek bijvoorbeeld) en stedenbouw (in Granada bijvoorbeeld het Albaicin (de jodenwijk) en het Alhambra (de grote Arabische vesting met tuinen en mozaïeken) lichten wel een tipje van de sluier op. Inspirerend moet het zijn geweest: dan wel door ellende en onderdrukking dan wel door grote schoonheid.

Als oudste bron van de Seguidillas moeten we kijken naar de Jarchas. Die al stammen uit de elfde eeuw. Jarchas zijn strofes in het Hispano Hebreeuws (een mengvorm van de Spaanse en Joodse taal) en in het Mozarabisch (Het Mozarabisch is een dode taal die werd gesproken door Mozarabiërs, de onder moors bestuur levende Spaanse christenen gedurende de Reconquista (de herverovering van Spanje op de Moren die duurde tot 1492)

Jarchas zijn gedichten van de late Middeleeuwen, die meestal bewaard zijn gebleven met de oorspronkelijke melodieën. Jarchas worden ook wel beschreven als Arabisch-vroeg-Romaanse liefdeslyriek uit de Middeleeuwen. Maar ook: Jarchas zijn composities, gesproken of gezongen, van vier regels (of tussen de 2 en 6). Ze werden ook vaak gebruikt als een soort pakkend refrein (estribillo) van een langere mozarabische (en hebreeuwse) dichtvorm de moaxajas. Vaak gezongen door vrouwen als roep naar hun geliefde of om hun liefdespijnen te delen met hun moeder en zusters. Maar ook de kunst en levensbeschouwelijk onderwerpen waren populair.

Voor wie geïnteresseerd is in rijmschema's en andere kwantitatieve aspecten van (vroeg) Spaanse dichtvormen: http://www.sip.uiuc.edu/j-wilcox/SPAN_422_Spr_Poetry/Analysis_of_A_Poem.pdf

Een hele leuke link voor spaanslezenden: http://www.spanisharts.com/books/literature/lirica.htm

Jarchas zijn zeker niet identiek aan Seguidillas maar wel belangrijk voor hun ontstaan. Waarschijnlijk is de structuur van de Jarchas en vooral de samengestelde dichtvorm met één ef twee strofes gevolgd door een refrein, overgebleven toen de voertaal in het gebied weer Spaans werd. Ik ga er hier nu verder niet op in. Ten eerste omdat ik er te weinig van weet. Ten tweede omdat het onderwerp Jarchas te complex is en feitelijk niet essentieel is voor de verdere ontwikkeling van de Seguidillas. Belangrijk voor ons is te weten dat het begin van de dicht en muziek en dansvorm van de Seguidillas terug te voeren is naar de orale traditie van de joden, christenen, en Spanjaarden die tezamen leefden onder de Moorse Andalusische zon.

16 e en 17 e eeuw: Los Reyes Catolicos

Over hofcultuur, De Gouden Eeuw en onderdrukte Zigeuners, Joden en Arabieren

Invloed van Literatuur, Hof en Adel

"Subsequently, seguidillas can be found in the Cantigas of Alfonso X ( Alfons X ( Burgos 23 november 1221 – Sevilla 4 april 1284 ),) and Martin Codax (thirteenth century)

As well as in the works ranging from the sixteenth to the eighteenth centuries by Spanish writers, including Mateo Alemán (1547-1614), Miguel de Cervantes (1547-1616), Diego de Torres Villarroel (1694-1770), and Felix María de Samaniego (1745-1801)."

Het Katholieke Hof, Isabella en Ferdinand, een belangrijke rol heeft gespeeld in de groeiende populariteit van de Seguidilla. In de zestiende eeuw al werden Seguidillas opgenomen in de “Cancionero de Palacio”, The oldest surviving seguidillas set to music can be found in the Cancionero de Palacio (1475-1516) and have been attributed to Maestro Alonso ( Fig. 2 ).

Francisco Rodríguez Marín: El alma de Andalucia en sus mejores coplas amorosas escogidas entre mas de 22.000 Madrid: 1929. De oudste seguidillas dateert uit 1622 van Juan Ruiz de Alarcón

Venta de viveros
dichoso sitio
si el ventero es cristiano
y moro el vino

Sitio dicheso
si el ventero es cristiano
y el vio es moro

De populariteit van de Seguidilla groeide door de pakkendheid van de compositie, de lichtvoetige dans en gevoelige/hartelijke muziek.

We zien in feite een ontstaan in de (onderdrukte) volkscultuur, daarna een popularisatie dankzij de hofcultuur en vervolgens weer een verdere verbreiding in de folklore.

Zigeuners: Cante jondo

Hoewel je uit bovenstaande zou kunnen afleiden de het ontstaan van de Seguidilla (of Seguidilla Manchega, of Seguidilla Castellana) plaatsvindt in een tamelijk nette, ordentelijke, hoffelijke en zuiver Castiliaanse traditie vinden we in bovengenoemd artikel: de geschiedenis van de Flamenco de volgende passage:

In 1779 schreef Henry Swinburne dat hij in 1775 en 1776 zigeuners in Cadiz onzedelijke dansen had zien opvoeren die manguidoy werd genoemd, begeleid door handklappen. Hij noemde ook gitaren, castagnetten en met rauwe stem gezongen polos. Andere bronnen spreken van taconeo (voetenwerk) en de seguidillas gitanas (verwant aan de sevillanas). Tegen 1800 is er sprake van 24 dansvormen die opgevoerd werden door zigeuners. De meesten hiervan bestaan niet meer, en geen enkele maakt deel uit van zigeunerdans zoals we die nu kennen. Sommigen hebben echter overleefd als niet-zigeuner dans, met name de fandangos en de seguidillas (sevillanas).

Interessant is te zien dat hier de Seguidilla (Seguidilla Gitana!) als oorspronkelijke zigeunerdans wordt getypeerd. Waarschijnlijk is dat niet waar. Maar de wisselwerking tussen traditionele Spaanse muziek en de ontegenzeggelijk grote rol van zigeunermuziek wordt hiermee weer duidelijk.

Las seguiriyas se llamaron también "playeras", de plañidera, posíblemente porque los temas de muerte y tragedia de sus letras propiciaran este nombre.

Zigeuners hebben een enorme invloed (gehad) op flamenco maar ook zeker op de Andalusische volksmuziek. Natuurlijk zijn ook de zigeunerdansen evenzeer beïnvloed door de Andalusische folklore. De toevoeging van zigeunerelementen aan de dans is duidelijk aangezien de typische Sevillanas jurk (zoals gedragen op de Ferias) Traje gitana heet. De frivolitiet en opwinding dankt de seguidilla aan de zigeuners.